Людзі і каровы, альбо Віраж менскага мадэрніста між сваволяй і воляй

 

88

Вызваленне паняволенага Духу з любога палону – гэта святое

Н.Х.

 

 

“Белую муху, забойцу мужчын” Альгерда Бахарэвіча я прачытала нагбом, поўнасцю паверыўшы яе вабе – а вось “завісла ў развагах” надта надоўга. Бо даўно нічога так не разворвала думкі. Бо яна змусіла спыніцца і адказаць самой сабе на пытанні пра сапраўднае выратаванне, якое дае літаратура. Бо гэтая кніга – адзін з важных клінамэнаў менскага мадэрнізму. Клінамэнаў ад той самай сцежкі-дарожкі ў мастацтве, па якой іду і я. Пра гэтае літаратурнае раздарожжа нашых эпічных пошукаў я і спрабавала, нясціпла, напісаць свой тэкст.

 

Напрыканцы рамана я папала ў пастку – пачала спрачацца з героямі. І нават не з наратарам, а з “дзеўкамі без цара ў галаве”. Як дзіця, праўда. Я спрачалася з велічнымі гераінямі-паўстанкамі “Белай мухі”, седзячы пад зорным жнівеньскім небам – не пра крыніцу іх крыўд, тут не паспрачаешся ні з чым, тут усе мы павязаныя. Я спрачалася з імі пра космас, які яны не ўключылі ў свае планы на нашу агульную будучыню, бараніла нешта такое касмічнае ў сабе – і раптам адчула, што вось тое, што я бараню, пакуль спрачаюся, перакульваецца ў свой перакультыш і ззяе ранай. І гэтая марная дыскусія зводзіць у бок ад галоўнага ў рамане. І самае важнае, тое, што выспельвала кніга ўва мне, выслізгвае.

Менавіта – выслізгвае, пакуль я спрачаюся. Пакуль адначасова спрабую быць “на ўзроўні сентыментальнага” і гаварыць пра Дух. Як быццам тое, што вырашылі збудуёбіць разам з жорсткім патрыярхальным укладам жыцця “дзеўкі без цара ў галаве” ў рамане Альгерда, і тое, што ад іх хацела абараніць я – гэта ўсё рэчы розных парадкаў. Мне нібыта скажае відарыс іншая сістэма каардынат, у якой я жыву ў літаратуры, і без якой я, відаць, задыхнуся. Але, дарэчы, іншая сістэма каардынат скажае відарыс і Альгердаваму наратару таксама. Ды пра гэта – асобна. А пакуль: “Заплюшчы вочы, – кажу я сабе, – і прыслухайся да таго, што звініць званочкамі ў эпічным голасе наратара – раны пачакаюць”.

Пракаветная карова Жута, якая ідзе нетрадыцыйным сюжэтам паўз наш новы час, з усёй густой міфалогіяй вакол яе, дзёрзкі ўдар па Барадаўкіну, безразважна шчаслівы Гулівер у клетцы-хатцы на каленках у Глюмдалькліч – вось да чаго варта прыслухацца, вось, дзе дрыжыць аповед, вось, дзе ключы да новай кнігі Альгерда як пошуку Голаса. Варта збіраць такія месцы “хвалявання”, рэагуючы на іх не як на выклік ці пазіцыю, а як на сігналы-ключы – каб толькі ў канцы, паадчыняўшы ўсе дзверы, знайсці за імі і сябе, і Альгерда. І Барадаўкіна. І нашу адвечную карову.

 

***

Цябе прасілі нейкія дзверы адчыняць? – пытае мяне бязлітасны халодны шэпт з зарападнай начы.

У мяне такое адчуванне, што прасілі, – кажу я ў цемру.

А ў мяне адчуванне, што аўтар проста спрабуе пакрыўдзіць як мага больш людзей.

Можа, так. А можа, не. А можа – гэта крык душы аб дапамозе? – не здаюся я.

Калі гэта не крык аб дапамозе, а ты ў тыя дзверы прашчымішся – аграбеш, – брутальна адказваюць мне. І сыходзяць назад у густую цемру наднёманскай вуліцы.

 

А ўсё пачалося – з каровы

 

Мы чыталі з малым сынам казку пра шчаслівага пастушка. Усё няпроста з беларускім шчаслівым пастушком – ён шчаслівы, пакуль карова не запытаецца ў яго чалавечым голасам, ці шчаслівы ён. І няшчасны ён – пакуль карова не падорыць яму сон. Вось сядзіць пастушок-сірацінка пад чароўным дрэвам – ужо не шчаслівы і не няшчасны: у пекле пабываў і выратаваўся адтуль, але згубіў “прыцэл на ідылію” – а карова літаральна гіпнатызуе вокам, прысыпляючы яго. І ў тым сне да яго прыходзіць светлы прашчур і дорыць чароўныя гуслі, “у якіх – яго шчасце”. Шчасце – ды не зусім. Бо душы замкнутыя і слухаць няма каму, але…

 

Мы чыталі гэтую казку – а я думала пра згвалчаную карову Жуту ў “Белай мусе” як пра крык аб дапамозе.

 

Мы чыталі народныя казкі далей. У іншай казцы маміну кароўку забіваюць – а панначка-сірацінка дастае з яе зярнятка і сабе пад вакном вырошчвае чароўную яблыньку. Сірацінку ў іншы двор вядуць – а яблынька з коранем пераходзіць следам за ёй. І карова з той казкі таксама глядзела на нас вялікім добрым вільготным вокам –  спагадліва. Ахоўвала калідор з тым светам, светлым, з якога нам дапамагаюць прашчуры, ці, магчыма, старажытныя багі, ці яшчэ нейкая сіла, якая нагадвае, што ўсё недарэма.

 

А пасля памяць выкінула на паверхню жахлівую сцэну з фільма Марціна МакДонаха: ірландскі хлопец, які помсціць усяму свету за свае раны, па-блазенску радасна апісвае, як ён падпальваў газу, што выходзіла з дзюркі ў жываце каровы, і полымя раптам засмакталася ўнутар ды разарвала карову на шматочкі. Хворая фантазія – ды з рэалістычнымі здымкамі. Штосьці ў тым падлетку вымагала спляжыць цёплае і блізкае, і жыццядайнае. І ён падарваў карову. Калі выпаленае нутро, і вабіць толькі смерць – тады і звонку мусіць быць выпаленае ды скалечанае нешта светлае. Нібы апошні крык тым, хто любіць гэтае светлае: паглядзіце, куды падаю я. Пашкадуйце не толькі аб гэтай карове – але і аб тым светлым, што прапала ўва мне…

 

Карова Жута ў Альгерда не паварочваецца на паратунак рахманай сіротцы, не памірае пакорліва, каб уваскрэснуць яблынькай, не мільгае бездапаможна вогненна-крывавым кадрам на ферме, а паўстае. Ашалелая, выходзіць у горад, каб адпомсціць УСІМ. І памяняць УСЁ.

 

О, як шмат гэты паварот сцэнара высвечвае ў самім аўтары! Ён вызваляе ў нейкі эпічны спакой – безразважны, касмічны спакой, калі самыя высокія стаўкі зробленыя, масты спаленыя і будзь што будзе. Спакой гэты настолькі каштоўны, што калі ён цябе пакідае, калі эпас не вытрымлівае безладу плыткага гораду – яго месца займае дзікая туга.

 

Ад яе наратар і хаваецца –  Гуліверам у клетку да сваёй Асілкі-Глюмдалькліч.

 

 

Гулівер і яго Асілка

 

Гулівер у скрыначцы Глюмдалькліч. Вось самы яркі і бліскучы ключ – яго Альгерд кладзе на самае бачнае месца: літаральна вешае на грудзі Глюмдалькліч. У сваім самым прыгожым творы ўнутры твора – вершы пасярэдзіне рамана. Ён хоча пра яго пагаварыць, ён хоча, каб гэты ключ трымалі ў галаве, каб нешта ім адчынілі. Ключы, насамрэч, не ў наратара, ён закладнік і ў замку, і ў клетцы. Ключы заўжды ў пракаветнай Асілкі. Яна яго ахоўніца, яна трымае яго Гуліверам у дамку-клетцы, а ён спрабуе ўтрымаць баланс. Балансуе, пакуль само жыццё гуляецца ў “то так, то наадварот”.

Ён ад усяго сэрца зычыць ім перамагчы – бандам “дзевак без цара ў галаве”, якія пакажуць гэтаму жыццю перцу з імберцам, бо іх парыў велічны і самі яны прыгожыя ў сваім вызваленні. Але ён напраўду не ведае – што далей? Бо само паўстанне, самі трансфармацыі – мусяць быць дзеля чагосьці. А дзеля чаго – уцямна дзеўкі не кажуць. Выкладанне гісторыі з жаночай перспектывы і кветкі на месцы ўсіх помнікаў – гэта добра, але без замаху на сутнасці. Дадумаць за іх – ён не можа.

Ён завіс.

Ён у іх у палоне – і ў палоне жыцця. І яму і соладка і балюча ад гэтага.

Соладка ехаць у скрыначцы, калі скрыначка – у Глюмдалькліч на каленях а яна – у фурманцы, а фурманка вязе іх па гразнай гразюцы… Залаты час. Яшчэ нікім не разарваны. Шчасце дзіцяці ва ўлоне маці. Шчасце Свіфта побач з маладзенькай Стэлай, у чыёй галаве ён пабудаваў Рым, каб блукаць па ягоных вулках… Так бы ехаць і ехаць – ды нельга. Дзеўкі яго з сабой не бяруць. Само жыццё вырывае яго з гэтага шчасця – яно бязлітасна выцягвае са скрыначкі і робіць вінаватым перад такой маленькай раптам Асілкай, а, можа быць, што яшчэ больш жорстка, па-кафкіянску нават жорстка – робіць вінаватым у тым, што ён вінаваты, як пракрычаў бы Феліні з Гораду жанчын.

 

Соладка і балюча – вечна балансаваць. Нязносна цяжка. І жыццё для Асілкі не прытарнуеш – яно жыве па нейкім бязлітасным законе свабоды волі, ты нічога з гэтым не паробіш, гвалтам чужую волю не скорыш. І, прыняўшы жыццё як ёсць, нібы здрадзіш каханай Асілцы, выб’еш апошнюю глебу ў яе з-пад ног.

 

Як разарваць гэтае замкнутае кола?

 

Мастацтва прапануе розныя сцэнары развязкі: можна “караскацца ў неба” ад бязлітаснага і прыгожага гораду жанчын, згадваючы і верачы той адзінай ідэальнай кабеце, дзеля якой усё гэта. Гэта сцэнар для ідыётаў. Можна кастрыраваць самога сябе – і ўжо больш не пакутаваць і не разрывацца між зверам і небам. Гэта сцэнар для маладушных. Альгердаў наратар гатовы разбіць галовы разам з Глюмдалькліч, ці Белай мухай, скочыўшы з вежы ад гэтага жыцця. Гэта быў бы сцэнар трагічны. Але Глюмдалькліч смяецца, яна, у адрозненне ад яго, упэўненая, што мае план і ўсё трымае ў сваіх руках. Яна здаецца наратару Асілкай, дарослай і сапраўднай. Гатовай у сваёй помсце пайсці да канца. А ён – не гатовы. У яго “матузкі ў галаве так і не завязаліся”.

 

Таму і ключ ён вешае ёй на шыю – таму ён і чакае ратунку ад яе.

Чакае ды не дачакаецца: дзяўчаты падрываюць замак і знікаюць – наратар вяртаецца ў былую рэчаіснасць, нявыратаваным і незагоеным.

 

Не дачакаецца, бо Белая муха – не Асілка. Не тая сапраўдная, міфалагічная, з глыбінь нашай агульнай памяці.

 

Асілка таксама, як і Белая муха, ўцелясняла адвечны матыў: помсты. Але – помсты Духа.

Яна – тысячарукі Шыва. Які руйнуе свет, каб пасля сабраць наноў, абнуліўшы і абнавіўшы.

Яна – экстатычны бог, скрадзены і згвалчаны сквапнымі людзьмі. Яна вяртаецца да нас на першых гукавых карцінах з Cantos Паўнда, каб разарваць кіпцюрамі чорнай пантэры ўсіх сваіх крыўдзіцеляў.

Яна – Магдалена поруч з Хрыстом, якую пасля зробяць прастытуткай і якая па-сапраўднаму ненавідзіць і хоча помсціць за спляжанага Бога.

Яна – карова Жута.

 

Белая муха – не Асілка. Не. Яна не суналадзілася на загаенне – нікога ні з чым не нітуе. І я разумею яе, і шкадую, але велічы не бачу ў яе парывах, хоць забі. Яна не вымагае зборкі свету наноў, вяртання парваных гвалтам повязяў, ратавання сваёй адабранай жаноцкасці, якую паспела дашчэнту дэманізаваць патрыярхальная параненая грамада за апошнія сем-восем стагоддзяў. Ісці за ёй трэба асцярожна:  яе адвага выліваецца непрадказальна –  то ў руйнаванне, то ў стварэнне. І так лёгка заблытацца. Так лёгка пераблытаць сваволю і волю – адвагу галагрудых Фэмэн, якія пілуюць крыжы ў Кіеве, з, скажам, адвагай лесбіянкі, якая, адбіваючыся ад тысячы стрэл, выбудоўвае сама свой свет наноў. Свет, у якім яна зможна і крыжы ставіць, калі захоча, і з Богам гаварыць наўпрост…

 

З “дзеўкамі без цара ў галаве” так заўжды – ніколі не ведаеш, што менавіта ў іх пяе.

 

Песня пра Ганну, якая гарэла

 

Цэнтральная падзея рамана – трохдзённы захоп замка. Не проста захоп, з закладнікамі і вымогамі, асадай і падрывам, а цэлы рытуал. Страшна чалавекалюбівы рытуал вызвалення і супакаення несупакоенага прывіду. Я наагул заўжды адгукаюся на такія рытуалы ў літаратуры, бо, па вялікім рахунку, гэта адна з асноўных сцежак творчасці – вызваленне.

Прывіду, якога вызваляюць гераіні “Белай мухі”, ужо трыста год. А можа, і шмат-шмат больш. А можа, ён і не адзін, гэты прывід. Гвалтоўна забітай сялянкі, якую тры дні ўгаворваў да любові гаспадар замку. Угаворваў, угаворваў – ды не ўгаварыў.

Прывязаў да дрэва, падпаліў – і няма дзяўчыны. Адно песня засталася.

 

Акурат калі я думала пра толькі што прачытаную “Белую муху” і, у прыватнасці, песню пра Ганну, якая гарэла – мая прыяцелька, Ларыса К., нічога не ведаючы пра Белую муху ці Альгерда, загаварыла пра гэту песню. І нават не песня яе так разгубіла – а канкрэтнае выкананне канкрэтнага хору. Пякельнае пекла, абуралася яна, яны пяюць гэта задорна. Пра гвалт над дзяўчынай. Мы сядзелі пад нізкімі зоркамі і, здавалася, веранда стала таксама колеру зор, і яна заўважыла, што, відаць, каб гэта ператравіць, каб навучыцца жыць з такімі гісторыямі ў сваёй генетычнай памяці, а то нават і ў сучаснасці, хіба толькі і застаецца паўп’яная дурная маска задорнасці. Іначай – капец.

 

Гераіні рамана “Белая муха” не пагаджаюцца ні на якія паўдурныя маскі. Капец дык капец – кажуць яны ўсімі сваімі ўчынкамі. І вось да гэтага месца выклікаюць поўнае захапленне. Яны вымагаюць, як тысячарукі Шыва, як ашалелая ад здзекаў карова Жута – супакоіць “закладзенага мерца”, адпомсціць за згвалчанага ўнутранага бога.

Як супакойваюць духаў тых, хто памер не сваёй смерцю? Даюць ім магчымасць перайграць гісторыю наноў. На спірытычным сеансе, у тэатры, ці наўпрост у жыцці. І яшчэ – прыводзяць гледачоў. Іх такому духу нестае найбольш.

Усё гэта Белая муха і робіць разам са сваёй бандай – вяртае тры дні супрацьстаяння ў замку, дзе гаспадарыць ахвяра, а не кат. Яна помсціць, але не ідзе далей – не робіць Ганну непераможнай.

Напрыканцы трэццяга дня яны, тэрарысткі, заняўшы замак – перакуліўшы гісторыю з ног на галаву, калі самі могуць дыктаваць умовы – складаюць зусім роспачны спіс вымогаў да жыцця: зруйнаваць усе помнікі гісторыі, а на іх месцы высадзіць кветкі, увесці курс гісторыі з жаночай перспектывы, разгледзець пад лупай тысячы іншых гаспадароў замкаў і развесіць тысячы чорных метак наўсцяж нашага мінулага.

 

Цнатлівыя кветачкі на месцы помнікаў – чыстае барбарства, думаю я і запытальна гляджу на Альгердавага наратара – а што ты, цябе гэта не злуе?

 

Мсціўцы падрываюць замак, самі – як вада аб зямлю – знікаюць, і мы застаемся сам-насам з наратарам, нашчадкам гаспадара замку.

 

Я прыслухоўваюся да яго адказу. А ён стаіць моўчкі – разгублены, несупакоены, бяздомны, больш не гаспадрар і не паланяны. Збоку ўсіх дарог. З прынцыпова развязанымі матузкамі. З геніяльным вершам пра раздарожжа ў раздарожжы кнігі. Сапраўдны мадэрніст. Гулівер, які захацеў паратунку.

 

 

І вось цяпер галоўнае – пра мадэрністаў: Ейтса, Джойса, Паўнда, Сымона-Музыку і Альгерда Бахарэвіча.

 

Чаму ты хочаш, каб ён паверыў? – зноў вяртаецца шэпт з цемры над паплавамі, – якое ты наагул маеш права хацець за яго?

Ніякага не маю.

І ў каго яму паверыць? – не сунімаецца дапытлівы голас.

У Алі-Бабу, – разгубляюся я і адварочваюся.

Стэла-Глюмдалькліч крычала ў клетку Свіфту-Гуліверу: адно розум не зробіць цябе шчаслівым, не выратуе, ты чуеш? Ён яе чуў – таму і тужыў па згубленай клетцы-хатцы ў яе на каленках усё жыццё.

 

Туга па доме, па тым, дзе ўсё пачалося, вяртанне – у кожнага з мадэрністаў адбываецца па-свойму.

 

Ейтс, напрыклад, у гэтай сваёй Адысеі не крыўдаваў на тое, што родны край прапаноўваў яму заместа страчанага Дому. Ён тупаў нагамі перад сваёй публікай, выклікаў на яе паліцэйскіх, крычаў і пляваўся. Але не пераставаў уяўляць сваю Ірландыю. Ажно пакуль яна не паверыла сама ў сябе і не пачала з ім спрачацца.

 

Джойс бачыў у свой бінокль родны Дом, захоплены цнатліва-патрыярхальнымі рукамі каталіцкай Ірландыі – і боль захлёстываў яго. Ён пісаў пра гэты боль і ўнікаў гэтых новых людзей, якія прагнуць простага і знаёмага, і бароняць свой свет, як могуць, ад такіх, як ён. Ад такіх, як ты. І ад такіх, як я. Ад чаго ўся гэта нелюбоў, іх і наша, анталагічна – ясна. І мастацтва Джойса ад чаго паўстае – ясна таксама. Гэта рошчына на неўрозе. Фантастычна прыгожая. Рошчына дзеля рошчыны. Гэтая рошчына дазваляе зводзіць рахункі. Але разлом – гэта не ўся гісторыя. Рахунак адбыўся. І калі падзенне нарэшце заканчваецца – нас чакае загаенне. І знітаванне. Не ведаю, ці цікава гэта літаратуры, ці ўмяшчае яна ў сябе загаенне… Ці распускаецца кветка, калі няма нерва, няма куды бегчы, бо свет тады нам адкрывае абдымкі на ўсе свае рукі і прымае ў нас усё і безумоўна.

 

Свая традыцыя была драпежнай пасткай і для Ейтса, і для Джойса, і для Паўнда. Людзі, пакаленне за пакаленнем, так паспелі абраніцца адно аб аднаго, што на іх месца жывога не засталося. І запалоханы Джойс, магчыма, наўмысна не расстаючыся з неўрозамі, культываваў гэтую чужасць і варожасць сваёй традыцыі.

 

І вось галоўная думка начы над тваёй кнігай – неўроз літаратара настолькі каштоўны, што мы самі пачынаем унікаць знітавання і выратавання. А нігілізмам мадэрніста – ой як лёгка зачаравацца. І ой як цяжка ад яго ўратавацца.

 

Таму мне такі дарагі і блізкі шлях Паўнда – самы гуманны шлях, бо ён не закладае жыццё дзеля мастацтва. Не спыняецца на ранах. Паўнд, бадай, вывернуў саму дарогу ў Вальгалу на левы бок. Ён паспрабаваў стварыць эпас – які б нагадваў пра час, калі можна было жыць су-ладна. Гэта не адзін крок назад – у патрыярхальнае, а скачок з галавой долу, у сны і легенды, казкі  і песні – у той залаты час, калі не расстаўлялі чорныя меткі па гісторыі – калі шукалі і знаходзілі вышыні.

 

 

Удар па Барадаўкіну ў рамане – гэта асобны космас, і я пакінула яго на самы канец.

 

Гэта апошні ключ, які ты, Альгердзе, наўмысна падсвечваеш. Самы пранізлівы крык. Ніякая не абраза. Гэта разлом – які сам хоча штосьці з гэтым усім зрабіць і не ведае што. І шакіруе ўсіх, каб мы разам зазірнулі ў прорву пад нагамі.

 

У мяне ёсць прыяцель, надзіва светлы і тонкі, але жудасна халодны. Без эмоцый на твары. І вось калі ён сутыкаецца з любоўю ці проста чалавечай цеплынёй, ён як быццам адхінаецца сам у сябе. І мне бачыцца нават нейкі цень болю, на драбнюткую секунду. Звонку можна падумаць, што ён такі страшна незалежны, не патрэбныя яму нітачкі, што звязваюць, а часам і прывязваюць. Так можна падумаць – гледзячы звонку. І я так думала, пакуль не даведалася, што ў яго рана памерла маці. І нешта праяснілася: любоў, акурат, яму найбольш і патрэбная, толькі ён не можа прадзерціся да яе праз боль.

 

І “Родны край” Брута – хіба не адтуль жа расце?

 

І хата ў вышытых рушніках, з кашлатай дзічкай і залатой гарой у двары – якую абыходзяць мадэрністы – не пра тое ж?

 

Мне самой страшна ў яе заходзіць, у гэтую хату – яна выглядае пасткай. Баішся ў ёй згадаць, што яе насамрэч няма, згадаць, як ты гэта ўсё згубіў, і што перажыў у той хаце – а тады нічым ужо не спыніш дзікай тугі…

 

І вось зноў вяртаючыся да каровы і народных казак. Сымону-музыку, ці гордаму лірніку, ці – у наш час – чалавеку з жыццём у мастацтве і прыватным шляхам ратавання праз мастацтва – ёсць месца ў той пачатковай традыцыі. І вельмі пачэснае. Бог ім болей прызначыў – кажуць казкі.

 

Засталося галоўнае – прысніць тую нашую сапраўдную традыцыю сабе назад у будучыню.

 

 

Пра аўтара

Літаратурны дом Логвінаў © 2017 Усе правы абароненыя

Powered by WordPress